De provincie Limburg gebruikt cookies om jouw surfervaring op deze website gemakkelijker te maken.

Strict noodzakelijke cookies
Deze cookies zijn strikt noodzakelijk om over de site te avigeren, of om te voorzien in door u aangevraagde faciliteiten.
Functionaliteitscookies
Deze cookies verbeteren van de functionaliteit van de website door het opslaan van uw voorkeuren.
Prestatiecookies
Deze cookies helpen om de prestaties van de website te verbeteren, waardoor een betere gebruikerservaring ontstaat.
Online surfgedrag gebaseerde reclame cookies
Deze cookies worden gebruikt om op de gebruiker toegesneden reclame en andere informatie te tonen.
Meer weten...

“Atlas Natuursteen in Limburgse gebouwen” legt link tussen natuur, landschapszorg en cultuurgeschiedenis

Laatst aangepast dinsdag, 30 april 2019

Een nieuw standaardwerk over geologie in Limburg

Natuursteen is overal: in boordstenen en kasseien, op gevels en in plinten. Zeker in oude stadskernen kom je dagelijks natuursteen tegen. Toch staan we niet altijd stil bij de natuur- en cultuurhistorische waarde hiervan. De nieuwe “Atlas Natuursteen in Limburgse gebouwen” brengt hier verandering in. De schrijvers Roland Dreesen, Michiel Dusar en Frans Doperé dompelen je onder in de wereld van natuursteen. Deze publicatie van het Provinciaal Natuurcentrum is nu te koop. Meer info en de verkooppunten vind je op www.pnc.be/atlas-natuursteen.

Ontdekkingsreis doorheen de wereld van natuursteen

In 2001 bracht het Provinciaal Natuurcentrum het boek “Natuursteen in Limburgse monumenten” uit. Dit boek groeide in een mum van tijd uit tot een standaardwerk over de Limburgse geologie. Intussen zijn er nieuwe inzichten, en groeide de nood aan een nieuwe publicatie. Deze nieuwe “Atlas Natuursteen in Limburgse gebouwen” werd niet alleen uitgebreid met nieuwe kennis, maar bevat ook drie stadswandelingen in Hasselt, Sint-Truiden en Tongeren. De schrijvers Roland Dreesen, Michiel Dusar en Frans Doperé dompelen je in tien hoofdstukken onder in de wereld van natuursteen.

De geologische geschiedenis van Limburg, het ontstaan van natuursteen en de verschillende soorten natuursteen komen uitgebreid aan bod. Deze atlas met een natuur- en cultuurhistorisch karakter biedt leesvoer voor natuurliefhebbers, streekverkenners, natuur- en stadsgidsen, architecten, restauratiespecialisten en erfgoedconsulenten.

Op onderzoek in de stad

Op onderzoek gaan in steengroeven is niet voor iedereen weggelegd. Maar wie interesse heeft in natuursteen kan wel gemakkelijk en veilig natuursteen bestuderen in de stad of in historische gebouwen. Weer en wind hebben de historische gebouwen vaak zodanig verweerd dat hun interne samenstelling en textuur beter zichtbaar worden. Je vindt er soms zelfs mooie fossielen en mineralen.

Bert Lambrechts, gedeputeerde van Leefmilieu en Natuur en voorzitter van het Netwerk Natuurzonderzoek: “Als Limburger ben ik trots op deze nieuwe publicatie. De geologische wandelingen maken de lezer niet alleen warm voor natuursteen, maar brengen ook de Limburgse geschiedenis in kaart. Tijdens de geologische wandelingen leer je alles over de karakteristieke Limburgse natuursteenlandschappen in Hasselt, Tongeren en Sint-Truiden, én leer je echt kijken naar stenen.”

Historische gebouwen als stille getuigen

De natuursteen die gebruikt wordt in historische gebouwen weerspiegelt de geologische opbouw van onze streek, en vertelt het verhaal van Limburg. Een verhaal over tropische zeeën die Limburg overstroomden, of over moerassen en ijskoude smeltwaterrivieren die hier ooit stroomden. Andere natuursteensoorten die aangevoerd werden, getuigen dan weer van de rijkdom van de oude bouwheren of specifieke architecturale modetrends.

In deze atlas lees je alles over de natuursteen zelf, én je ontdekt meer over de bewerking van verschillende typen van natuursteen. De sporen die bepaalde werktuigen op de natuursteen hebben achtergelaten geven ons inzicht in de menselijke geschiedenis. Natuursteen geeft ons dus een goed zicht op de menselijke activiteiten in het verleden.

Nu te koop

De “Atlas Natuursteen in Limburgse gebouwen” is nu te koop in verschillende verkooppunten in Limburg, en kost 40 euro.

Meer informatie en een overzicht van de verkooppunten vind je op www.pnc.be/atlas-natuursteen


Introductie en samenvatting “Atlas Natuursteen in Limburgse gebouwen”

In het volgebouwde Vlaanderen is het nauwelijks mogelijk om nog natuurlijke ontsluitingen of oude groeves te vinden die fungeren als geologische vensters waardoor je een blik kan werpen op de ondergrond en op de losse of vaste gesteenten die deze opbouwen. Je moet wachten op diepe bouwputten of grote infrastructuurwerken, zodat je tijdelijk iets van de ondergrond en van zijn laagvormige opbouw te zien krijgt. Hetzelfde kan worden gezegd van streekeigen natuursteen, waarvan de ontginningsplaatsen of putten inmiddels verdwenen zijn en voor de meesten onder ons zelfs onbekend of vergeten.

Nochtans is natuursteen overal aanwezig in onze dagelijkse omgeving, vooral dan in de oude stadskernen waar monumenten, bestrating en gebouwen getuigen van een roemrijk stenen verleden of van recentere modetrends. Je hoeft maar even buiten je deur te komen en je vindt natuursteen: in boordstenen en kasseien, in gevels, plinten en vensterbanken, in trappen, deuromlijstingen en standbeelden. Maar ook binnen in prestigieuze gebouwen zoals kerken en op kerkhoven is natuursteen alom aanwezig, al dan niet gepolijst of mechanisch bewerkt.

Urban geology maakt geologisch onderzoek toegankelijker

Tijdens de geologische stadswandelingen leer je écht kijken naar stenen en leer je ook om de stenen daadwerkelijk te “lezen”. Anderzijds hebben stenen in gebouwen ook een groot didactisch karakter, vermits ze zich uitstekend lenen tot verduidelijking van geologische fenomenen. Dit is een onderdeel van z.g. stadsgeologie (urban geology), een nieuwe wetenschappelijke discipline die momenteel overal in de wereld aan interesse wint. Anders dan in steengroeven, waar je als burger niet zomaar binnen geraakt en waar het vaak ook gevaarlijk is om gesteenten te bestuderen, kan je natuursteen in gebouwen heel gemakkelijk en veilig onderzoeken. Bovendien hebben weer en wind gedurende eeuwen de gesteenten in de historische gebouwen zodanig verweerd dat hun interne samenstelling en textuur beter zichtbaar worden. Je vindt er soms mooie fossielen, mineralen of sedimentaire structuren in terug, die je meer vertellen over hun geologische ouderdom, hun ontstaanswijze en het milieu waarin ze werden gevormd.

Op natuursteen kan je ook verschillende fenomenen observeren die verwijzen naar interacties met de atmosfeer (verweringsverschijnselen) en met de biosfeer (begroeiing). De atlas geeft tevens een mooi overzicht van de bewerking van de verschillende typen van natuursteen en gaat dieper in op de specifieke werktuigen en op hun sporen die op de natuursteen worden achtergelaten. Het uitwendig aspect van de meeste van de gebruikte natuursteen in een gebouw is te beschouwen als een artefact van menselijke activiteit. Vermits menselijke activiteit in wezen niet verschilt van de biologische activiteit die vaak in de geologische structuur van de natuurlijke bouwmaterialen bewaard is gebleven, is dit hoofdstuk ook op zijn plaats in de atlas.

Natuursteen als stille getuige

Historische gebouwen zijn dus stille getuigen van inheemse of streekeigen natuursteensoorten. Ze weerspiegelen indirect de geologische opbouw van elke streek en vertellen over specifieke gesteenten die hier vroeger in de streek voorkwamen, die nu niet meer worden ontgonnen of gewoon verdwenen zijn uit het collectieve geheugen. Bovendien laat de verspreiding van deze streekeigen natuurstenen toe om zogenaamde natuursteenlandschappen binnen Limburg te definiëren.

Elke steensoort vertelt zijn eigen verhaal. Een verhaal van vele duizenden en zelfs miljoenen jaren, dat gaat over tropische zeeën die Limburg ooit overspoelden, ijskoude smeltwaterrivieren, die hier ooit stroomden, of over moerassen en kalkrijk kwelwater. Meer prestigieuze natuursteensoorten werden uit aanpalende streken ingevoerd zoals Wallonië, de Eifel of de Lorrainestreek en getuigen van de rijkdom van de toenmalige bouwheren of van specifieke architecturale modetrends. Deze geschiedenis is weinig gekend bij het publiek dat hier meestal achteloos aan voorbij loopt.

Geologische stadswandelingen weerspiegelen karakteristieke Limburgse natuurlandschappen

Deze atlas laat je op een nieuwe manier kijken naar natuursteen. Voor Limburg kunnen we stadsgeologie illustreren aan de hand van drie geologische wandelingen in drie verschillende Limburgse steden, die gekozen werden omdat ze o.m. representatief zijn voor enkele karakteristieke Limburgse natuursteenlandschappen. Zo weerspiegelt de geologische wandelroute in Hasselt het natuursteengebruik aan de rand van het architecturaal landschap van het Demerbekken. De geologische wandelroute Tongeren is karakteristiek voor het zogenaamde “patchwork” of lappendeken areaal, gekenmerkt door recyclage van Romeinse bouwmaterialen. De geologische wandelroute Sint-Truiden tenslotte, illustreert het natuursteengebruik binnen het architecturaal landschap van het Getebekken.

55 natuursteensoorten in tekst en beeld

De nieuwe “Atlas Natuursteen in Limburgse gebouwen” geeft een mooi overzicht van het breed spectrum aan natuursteensoorten die de Limburgse ondergrond rijk is en die ook in Limburg zijn gebruikt en hier nog steeds worden aangewend. De atlas is een handig instrument om de verschillende natuurstenen zelf te ontdekken en hun geologische context te achterhalen: in het voornaamste hoofdstuk van de atlas (beschrijving ruim 55 natuursteensoorten) wordt in detail en op een toegankelijke manier, ingegaan op de diverse kenmerken van elke steensoort (bijv. uitzicht, verwering, samenstelling, mineralen en fossielen, structuren) die je met het blote oog of met behulp van een loep kan herkennen. Naast deze kenmerken wordt voor elke steen een gestructureerd overzicht gegeven van zijn geologische ontstaansgeschiedenis, herkomst, geologische ouderdom, voorkomen en verspreiding binnen Limburg en specifieke gebruik, waaronder ook het historisch gebruik.

Ontmoeting tussen natuur- en cultuurgeschiedenis

Twee inleidende hoofdstukken handelen over enerzijds het ontstaan en de classificatie van gesteenten, anderzijds over de boeiende geologische geschiedenis van Limburg. De ondergrond of “onderkant” van Limburg wordt gekenmerkt door de verschillende opeenliggende geologische lagen: deze bepalen de geodiversiteit van een streek en vormen tevens de basis voor geografische diversiteit (landschappen) en biodiversiteit.

Het is deze intieme relatie tussen ondergrond en bovengrond die op een ludieke manier(al fietsend of wandelend) aan bod komt in een extra hoofdstuk over geologische fiets- en wandelroutes: hier ontmoeten natuurhistorie en cultuurhistorie elkaar. 

De werkgroep geologie van het Netwerk Natuuronderzoek heeft inmiddels 8 dergelijke routes uitgewerkt in evenveel verschillende Limburgse landschappelijke eenheden, gretig gebruikmakend van het inmiddels beroemde Limburgse fietsroutenetwerk, waaraan extra lussen werden toegevoegd om de geïnteresseerde fietser te loodsen naar de mooiste historische gebouwen of monumenten om er zelf onze streekeigen natuursteensoorten te ontdekken.

In de atlas wordt ook de nodige aandacht besteed aan het historisch gebruik van natuursteen in Limburg. Niet alleen herbergt onze regio (Belgisch en Nederlands Limburg) een van de oudste locaties van steenextractie, namelijk vuursteenmijnen uit het Neolithicum, maar ook en vooral vinden we bij ons prachtige voorbeelden van natuursteengebruik doorheen de eeuwen heen, startend met de Romeinse periode. Hiervan worden in de nieuwe atlas mooie voorbeelden besproken en geïllustreerd, naast de analyse van hun herkomstgebieden, aanvoerroutes en gebruik.

Een must-read voor natuur- en cultuurliefhebbers

Wegens het duale karakter van deze atlas, een natuurhistorische beschrijving in een cultuurhistorisch kader, richt deze zich zowel tot de natuurliefhebbers, streekverkenners, natuur- en stadsgidsen, als tot architecten en restauratiespecialisten. Bovendien blijkt, bij het verschijnen van deze tweede volledig herziene uitgave van de atlas, dat Vlaamse erfgoedconsulenten met dit boek een goed naslagwerk hebben gevonden.

Roland Dreesen, Michiel Dusar en Frans Doperé